Nederlands naturalisme  

From The Art and Popular Culture Encyclopedia

Jump to: navigation, search

"Sand is eerst kortelings gestorven, Cherbuliez vindt altijd een menigte lezers, en overal zijn de leesbibliotheken nog vol van gefabriekte verhaaltjes met interessante intriges, poëtisch-optimistische aflopen, en helden, wier aderen met deugd in plaats van bloed zijn gevuld". --Marcellus Emants, 1880

Related e

Wikipedia
Wiktionary
Shop


Featured:

In navolging van Frankrijk ontstaat eind negentiende eeuw ook in Nederland en Vlaanderen ongenoegen over de romantisch-idealistische roman. In 1880 schrijft Marcellus Emants: "overal zijn de leesbibliotheken nog vol van gefabriekte verhaaltjes met interessante intriges, poëtisch-optimistische aflopen, en helden, wier aderen met deugd in plaats van bloed zijn gevuld". In het licht van deze ontevredenheid propagandeert Frans Netscher het – tot dan toe Franse – naturalisme. In zijn essay Wat wil het naturalisme prijst hij deze stroming aan, met haar nieuwe, wetenschappelijke pretenties. Lodewijk van Deyssel reageert fel op Netschers schrijfsel in zijn kritiek Over Literatuur uit 1886. Daarin merkt hij op dat Wat wil het naturalisme slechts een compilatie is van citaten van Zola. Van Deyssel voegt daaraan toe: "Zola is een kip, die achter de Hollandsche duinen het ei Netscher is komen leggen". Voor Van Deyssel is 'schrijven volgens de natuur' het belangrijkste aspect van het naturalisme, en niet het wetenschappelijke streven. Voor Van Deyssel is kunst belangrijker dan wetenschap. Ook levert hij kritiek op een klakkeloos overnemen van het Franse naturalisme door Nederlandse auteurs, die volgens hem een nieuwe, eigen, Nederlandse kunstrichting moeten nastreven. Hij spreekt van sensitivisme als Nederlandse tegenhanger van het Franse naturalisme.

Vanaf 1884 werden er romans van Zola in het Nederlands vertaald. Het Vaderland publiceerde artikelen van Zola in verkorte vorm.

Hoewel het debat rond het naturalisme in het Nederlandse taalgebied al jaren bezig was, kreeg de stroming pas in 1888 echt voet aan de grond in Nederland. Daarvoor waren er vooral korte verhalen (novellen) in naturalistische stijl geschreven, onder meer door Emants, Netscher en Arij Prins aka A. Cooplandt. In dat jaar verschijnt zowel Een liefde van Van Deyssel als Juffrouw Lina van Emants. Tussen 17 juni en 4 december verschijnt in Het Vaderland bovendien de eerste roman van Louis Couperus in feuilletonvorm: Eline Vere. Van Deyssels Een liefde valt meteen op door zijn stijlbreuk midden in het verhaal: het eerste deel is typisch wetenschappelijk-naturalistisch, maar in het tweede deel komt zijn sensitivisme naar voren. Van Deyssel zelf spreekt over het tweede deel als een uiting van impressionisme.

Ondanks Van Deyssels oproep tot het creëren van een typisch Nederlandse stroming, staan de auteurs toch duidelijk nog onder de Franse invloed, en zijn het - zoals Zola het zegt - "anatomen die een temperament blootleggen". Wel typisch voor het Nederlandse naturalisme is de traditie van écriture artiste, die bij Van Deyssel begint en sterk tot uiting komt in het oeuvre van Israël Querido en Arnold Aletrino, maar ook weer terug te trekken valt tot de schrijfstijl van Edmond en Jules de Goncourt. Door het schone taalgebruik wilde Van Deyssel bijdragen tot de wereldliteratuur, maar dit had tot gevolg dat deze schrijfstijl een modeverschijnsel werd. De enige Nederlandse schrijver die met zijn nuchtere schrijfstijl en alledaagse woordkeus duidelijk niet beïnvloed werd door de bellettrie is Paul Adriaan Daum, vermoedelijk doordat hij zich gevestigd had in Nederlands-Indië, ver van de literaire kringen in Nederland.

Na Noodlot uit 1890, zijn tweede roman, stapt Couperus van het naturalisme af, en begint in zijn schrijven meer naar het decadentisme te neigen. Ook Van Deyssel, jarenlang voorvechter van de stroming, verlaat deze. Van de drie grootste Nederlandse naturalistische auteurs (Van Deyssel, Couperus en Emants) blijft enkel Emants schrijven in de stijl.

Opvallend is dat de drie hoofdpersonages uit de eerste naturalistische romans van 1888 van hetzelfde type zijn: zowel Eline Vere, Juffrouw Lina als Mathilde (uit Een liefde) zijn nerveuze dames. De drie schrijvers waren er dan ook van overtuigd dat hun publiek voornamelijk uit vrouwen bestaat. Oorzaak van de nerveuze dame als protagonist zijn de opkomst van de psychoanalyse en hun interessante karakter voor de auteur als wetenschapper: overgevoelige personen zijn makkelijker als object te ontleden. Ook al is dit een typisch naturalistisch (en daardoor anti-romantisch) fenomeen, de nerveuze personages streven stuk voor stuk naar romantische idealen, maar door hun falen en ontnuchtering kan dit worden gezien als tegenreactie. Ook het idee van determinisme staat centraal; het handelen van de personages is het resultaat van de omstandigheden waarin ze verkeren, ze zijn er niet zelf schuldig aan.

Nog een ander belangrijk kenmerk van met name de Nederlandse naturalistische roman is de afkeer van de bourgeoisie. De Nederlandse naturalistische romans besteden tevens aandacht aan seksualiteit, vaak in de vorm van zelfbevrediging of homoseksualiteit of het bezoek aan een bordeel. De aandacht hoeft niet gezien te worden als een poging tot emancipatie, maar is bedoeld als uiting van degeneratie in de maatschappij.

De roman Van de koele meren des doods uit 1900 van Frederik van Eeden is vaak ingedeeld bij het naturalisme, maar is daarop in feite een reactie. Tegenover de als onvermijdelijk beschouwde noodlottige afloop wilde van Eeden een positiever alternatief tonen. Zijn hoofdpersonage Hedwig Marga de Fontayne is een nerveuze dame, maar weet uiteindelijk haar - door erfelijkheid en milieu bepaalde - karaktereigenschappen te overwinnen, met de hulp van de psychoanalyse - die hier dus niet beperkt blijft tot een wetenschappelijk observerende rol - en de kracht van de religie. Iets soortgelijks als Van Eeden deed Couperus in De boeken der kleine zielen (1901-1903)

Er kwam ook kritiek op verschillende aspecten van de naturalistische romans; zo stoorden sommigen zich aan het gebrek aan moralisme en aan de openhartige wijze waarop erotiek werd gepresenteerd.




Unless indicated otherwise, the text in this article is either based on Wikipedia article "Nederlands naturalisme" or another language Wikipedia page thereof used under the terms of the GNU Free Documentation License; or on research by Jahsonic and friends. See Art and Popular Culture's copyright notice.

Personal tools